Արհեստավորները և գյուղական խմբերը մի շարք արհեստներ ու մշակման ձևեր պահում էին գաղտնի։ 



Մոկսի նշանավոր Կարմիր կամուրջը, 1593թ.
(վերջերս իրականացված վերանորոգման ժամանակ 
ամբողջովին ջնջվել են շինարարությանը և 
նորոգությանը վերաբերող  երկու 
հայկական արձանագրությունները)

Վանա լճի ավազանից (Գավաշ) Մոկս անցնելիս ճանապարհը անցնում է Եղերովն լեռան լեռնանցքով։ 



Եղերովնի լեռնանցքը 
(գոռալու դեպքում ձայնի արձագանքը 
կրկնվում է երեք անգամ)

Այս լեռնանցքում է գտնվում Փութկու (Փոթորկի) ս. Գևորգ վանքը։ Ինչպես ցույց է տալիս անունը (Փոթորկի), սա ծառայում է իբրև ապաստարան ճանապարհորդների համար՝ փոթորիկի ժամանակ։ 





Մոկսի ավերակ եկեղեցիները սբ. Գրիգոր և սբ. Ամենափրկիչ
(ցավոք չկարողացա իմանալ, թե որ եկեղեցին որն է)

Զմռանը, սաստիկ ձյան ու սառնամանիքների պատճառով ճանապարհորդները շաբաթներով մնում էին այստեղ։ Շատ վաղուց սովորություն էր դարձել վանքում պահել աքաղաղներ և ձմռանը մինչև աքաղաղը չկանչեր, ոչ ոք ճանապարհ չէր գնա։ 





Խաչքարերի բեկորներ Մոկսում 

Ամեն ինչ պղծված է..., բարբարոսները հայերի ոսկիներն են փնտրում...   

Բնակավայրերից նշանավոր են Մոկսը, Աղինն ու Ապարանքը։ Մոկսը գտնվում էր Տիգրիսի աջ վտակ Մոկս գետի վրա, ուներ անառիկ ու գեղեցիկ դիրք, նա գավառի կենտրոնական գյուղն էր։ 



Մոկսի ընդհանուր համայնապատկերն արևելքից

Մոկացիք անվեհեր, կտրիճ ու աշխատասեր ժողովուրդ էին։ Ունեին իրենց ավանդությունները, գեղեցիկ պարերը։. Մոկացիների լավագույն ավանդություններից է «Մոկաց Միրզա» պոեմը։ Այս դյուցազներգությանը իր ժամանակին ձայնագրված է Կոմիտասի կողմից։



Մոկսի Ջոջ աղբյուրը
(նույնիսկ օգոստոսյան շոգին անհնար է ձեռքը 
մեկ րոպեից ավել պահել աղբյուրի սառնորակ ջրում)

Հայերը, մեծ մասամբ, զբաղվում էին շերամապահությամբ, մեղվաբուծությամբ և ներկարարությամբ։ 



Մոկսի հարավային մուտքի այգիները

Մոկսի ձորերում խմբված, թվով քսան հայկական գյուղեր կազմում էին «Շենի-Ձոր» գյուղախումբը։ Տեղացիներն ամբողջապես դարբիններ և պղնձագործներ էին, որոնք մշակում էին գլխավորապես Մոկսի հարուստ հանքերը։

Շարունակելի...

Անցյալ ամառ ինձ բախտ վիճակվեց լինել Հայաստանի ամենագողտրիկ և քիչ ուսումնասիրված անկյուններից մեկում՝ Մոկսում։ Ցավոք, չհաջողվեց լինել Փութկու սբ. Գևորգ նշանավոր վանքում և լուսանկարել այն։ Ըստ տեղացի քրդերից ստացված տեղեկությունների, վանքն ամբողջովին այրվել և լրջորեն վնասվել է ՔԲԿ զինյալների և թուրքական զորամիավորումների միջև կայացած բախումների ընթացքում։ 

Այժմ ամբողջովին հայաթափ և քրդերով բնակեցված Մոկսում կատարած իմ սիրողական լուսանկարները զուգադրել եմ Կամսար Ավետիսյանի աշխատությունից քաղված էտյուդի հետ՝ ձգտելով լուսանկարները հնարավորին համապատասխանեցնել տեքստի բովանդակությանը։

Մոկաց աշխարհ. - Մոկաց երկիրը ոչ միայն Վանի շրջանի, այլև ամբողջ Արևմտյան Հայաստանի ամենաքիչ ուսումնասիրված և քիչ մատչելի մասն է։ Սա մի լեռնաշխարհ է իր խորհրդավոր ձորերով ու անտառապատ սարերով։ Արտոս լեռան մի ճյուղը բաժանում է Մոկսը Ռշտունիքից։

Մոկաց աշխարհի լեռնային նկարագիրը լավ է պատկերել
Ա. Շիրոյանը.

«Մոկաց աշխարհի այս վեհ լեռներում,
Խիտ անտառներում ու խոր ձորերում
Ապրում էր մի հին, ռամիկ ժողովուրդ,
Որ հողն էր հերկում լեռներում իր լուրթ,
Հոտերն էր քշում սարերն իր զոզան,
Չէր իջել մեջքին ոչ մի գավազան:
Ապրում էր այսպես չարքաշ ու բարի
Ջանասեր մշակն այն հին աշխարհի»։ 



Լճան գյուղի պատկերը 
Մոկաց կիրճի ամենաբարձր կետից

Այս երկրի լեռնահովիտներում աճում են նուռն ու խաղողը, իսկ սարերում ձյունն ամռանն էլ չի հալվում։ Ճանապարհները միայն նեղ ու դժվարին կածաններ են։

 

Մոկաց կիրճի կածանները հարավից

Բազմաթիվ մեծ ու փոքր ջրվեժներից առաջանում է Մոկս գետը, որը հոսում է դեպի Տիգրիս։ 



Մոկաց ջուր գետակը

Մոկսը ամբողջ Արևմտյան Հայաստանում գովված էր իր մեղրով, մեղրամոմով, չամչի տեսակներով։ Զարգացած էր մետաքսագործությունը և այծաբուծությունը, հատկապես «չուռ» տեսակի այծը, որի բրդից հայերը պատրաստում էին Մոկսի նշանավոր շալերը։

Շարունակելի...

Ի վերջո ես էլ ձևակերպեցի ինձ հետաքրքրող հարցերը վարչապետին.